मानव इतिहासलाई केवल राजा–महाराजाको इतिहास भनेर बुझ्नु अपूर्ण हुन्छ । दरबार र युद्धका कथाभन्दा पर, इतिहासको अर्को कथा पनि छ–श्रम गर्ने मानिसको कथा । खेत जोत्ने किसान, ढुंगा फुटाउने मजदुर, खानीमा पसिना बगाउने श्रमिक, कारखानामा मेसिन चलाउने कामदार र आज कम्प्युटरअगाडि बसेर संसारको कुनै कुनाका लागि काम गर्ने डिजिटल श्रमिकको कथा । यही अर्थमा कम्युनिष्ट घोषणा पत्रको प्रसिद्ध भनाइ–‘मानव समाजको आजसम्मको लिखित इतिहास वर्गसंघर्षको इतिहास हो’–ले समाजको एउटा गहिरो सत्यतर्फ संकेत गर्छ ।
     वर्गसंघर्ष भन्नासाथ सडकमा भएको भिडन्त, बन्दुक वा युद्ध मात्र सम्झनु हुँदैन । वर्गसंघर्ष समाजको आर्थिक जीवनभित्र निरन्तर चल्ने अन्तर्विरोध हो । जसले उत्पादन गर्छ र जसले उत्पादनका साधनमाथि नियन्त्रण गर्छ, उनीहरूबीचको सम्बन्धमा यसको जरो हुन्छ । कहिले यो हडतालमा देखिन्छ, कहिले ज्यालाको मागमा, कहिले किसान आन्दोलनमा, कहिले राजनीतिक संघर्षमा र कहिले मौन असन्तोषमा । सरल भाषामा भन्दा प्रश्न यति हो—जसले संसार बनाउँछ, त्यस संसारमाथि उसको अधिकार कति छ ?
    दास युगमा मानिस स्वयं वस्तु थियो । दासले खेत जोत्यो, खानीमा काम ग¥यो, भवन बनायो र सभ्यताको वैभव निर्माण ग¥यो । तर उसको आफ्नै शरीरमाथिसमेत उसको अधिकार थिएन । उसको श्रम अरूको सम्पत्ति थियो । त्यसैले दास विद्रोहहरू केवल खाना वा ज्यालाका लागि भएका आन्दोलन थिएनन् । ती मानिसले मानिसको सम्पत्ति हुन अस्वीकार गरेका विद्रोह थिए । धेरै विद्रोह दबाइए, धेरै मानिस मारिए, तर ती संघर्षले एउटा प्रश्न इतिहासमा छोडे—मानिस कसरी मानिसको मालिक हुन सक्छ ?
    समय फेरियो । सामन्ती समाज आयो । अब मानिसभन्दा जमिनको महत्व बढ्यो । जसको हातमा जमिन थियो, उसकै हातमा सामाजिक शक्ति पनि थियो । किसानले जमिनमा पसिना बगायो, अन्न फलायो, तर उत्पादनको ठूलो हिस्सा सामन्ती संरचनाले लिने अवस्था थियो । किसानका विद्रोहहरू त्यही असमान सम्बन्धविरुद्धका आवाज थिए । ती विद्रोहहरूले तत्काल सबै कुरा परिवर्तन नगरे पनि समाजभित्र परिवर्तनको बीउ रोपे । त्यसपछि बजार विस्तार भयो । व्यापार बढ्यो । घरेलु उद्योग विकसित भए । ज्यालादारी श्रम बढ्दै गयो । सामन्तवादको पुरानो संरचनाभित्रै नयाँ समाज जन्मिन थाल्यो र पूँजीवाद आयो ।
    पूँजीवादले मानिसलाई कानुनी रूपमा स्वतन्त्र बनायो । अब मानिस दास थिएन । उसले आफ्नो श्रमशक्ति बेच्न स्वतन्त्र थियो । तर एउटा नयाँ विडम्बना जन्मियो—मानिस स्वतन्त्र भए पनि बाँच्नका लागि आफ्नो श्रम बेच्नुपर्ने बाध्यता रह्यो । कारखानाहरू खुले । मेसिनहरू आए । उत्पादन बढ्यो । बजार संसारभर फैलियो । विज्ञान र प्रविधिले मानिसको उत्पादन क्षमता धेरै गुणा बढायो तर प्रश्न फेरि उभियो–उत्पादन बढेपछि त्यसको लाभ कसरी बाँडिन्छ ?
    श्रमिकले मेसिन चलाउँछ । उत्पादन गर्छ । कम्पनीले नाफा कमाउँछ । श्रमिकले ज्याला पाउँछ । यही सम्बन्धभित्र पूँजी र श्रमबीचको अन्तर्विरोध देखिन्छ । इतिहास त्यहीँ रोकिएन । आज हामी डिजिटल युगमा छौँ । हिजो कारखानामा मेसिन थियो, आज कम्प्युटरमा एल्गोरिदम छ । हिजो उत्पादनको साधन कारखाना र मेसिन थिए, आज त्यससँगै डेटा, सफ्टवेयर, डिजिटल प्लेटफर्म र कृत्रिम बुद्धिमत्ता थपिएका छन् । यसले वर्गसंघर्षको रूप पनि केही बदलिदिएको छ ।
    आज एउटा डेलिभरी कामदार मोबाइल एपबाट काम पाउँछ । एउटा चालकको काम एल्गोरिदमले निर्धारण गर्न सक्छ । एउटा फ्रीलान्सर संसारको अर्को कुनामा बसेर अर्को देशको कम्पनीका लागि काम गर्न सक्छ । एउटा सामग्री निर्माता आफ्नो सिर्जनाबाट डिजिटल कम्पनीलाई आर्थिक मूल्य सिर्जना गराउन सक्छ । हिजो श्रमिकको अगाडि मालिक हुन्थ्यो । आज कतिपय अवस्थामा उसको अगाडि एउटा एल्गोरिदम हुन्छ । हिजो कामको समय घडीले नापिन्थ्यो । आज कामको गति र उत्पादकत्व सफ्टवेयरले नाप्न सक्छ । यसको अर्थ पुरानो वर्गसंघर्ष समाप्त भयो भन्ने होइन । बरु श्रमको स्वरूप बदलिँदै गएको हो । एआईको विकासले यो प्रश्नलाई अझ गहिरो बनाएको छ । कृत्रिम बुद्धिमत्ता आफैं कुनै वर्ग होइन । यो मानिसले बनाएको प्रविधि हो । तर प्रश्न यो हो—यसको स्वामित्व कसको हुन्छ ? यसको प्रयोगबाट सिर्जित सम्पत्ति कसले नियन्त्रण गर्छ ? यसले श्रमिकको जीवन सजिलो बनाउँछ कि उसको रोजगारी असुरक्षित बनाउँछ ?
    एआईले कठिन काम घटाउन सक्छ । मानिसको समय बचाउन सक्छ । उत्पादन बढाउन सक्छ । रोग पहिचान, शिक्षा, अनुसन्धान र अनेकौं क्षेत्रमा नयाँ सम्भावना खोल्न सक्छ । तर यदि एआईबाट बढेको उत्पादन र सम्पत्तिको लाभ केही सीमित स्वामित्वमा मात्र केन्द्रित भयो भने प्रविधिले समाजलाई धनी बनाउँदा पनि मानिसबीचको असमानता बढ्न सक्छ । त्यसैले प्रश्न एआई राम्रो कि खराब भन्ने होइन । प्रश्न हो—एआई कसको नियन्त्रणमा छ र त्यसबाट सिर्जित लाभ कसरी बाँडिन्छ ? आज डेटा पनि आर्थिक शक्तिको स्रोत बनेको छ । हामी मोबाइल चलाउँदा, इन्टरनेट प्रयोग गर्दा, सामान किन्दा, केही खोज्दा वा सामाजिक सञ्जालमा लेख्दा डेटा सिर्जना गर्छौँ । हाम्रो व्यवहार आफैं आर्थिक मूल्य बन्न सक्छ ।
    यस अर्थमा डिजिटल युगमा श्रम केवल हातको श्रम रहेन । दिमाग, ध्यान, सिर्जना र सूचना पनि आर्थिक उत्पादनको हिस्सा बनेका छन् ।एआईलाई तालिम दिने अदृश्य श्रमिकहरू छन् । हजारौँ सामग्री छान्ने, वर्गीकरण गर्ने, सुधार गर्ने मानिसहरू छन् । अन्ततः उनीहरूको श्रम एउटा मेसिनको ‘बुद्धिमत्ता’भित्र हराउँछ । मेसिन बोल्छ, तर त्यसलाई बोल्न सिकाउने मानिसको आवाज सुनिँदैन । यही डिजिटल युगको एउटा सुन्दर तर पीडादायी विरोधाभास हो । समाजमा केवल पूँजीपति र मजदुर मात्र छैनन् । किसान छन्, साना व्यापारी छन्, मध्यम वर्ग छन्, प्राविधिक छन्, स्वतन्त्र पेशाकर्मी छन्, साना उद्यमी छन् । उनीहरूको अवस्था र हित फरक–फरक छन् ।
    त्यसैले समाजलाई दुईवटा बाकसमा राखेर हेर्नु पर्याप्त हुँदैन । तर यस विविधताले श्रम र पूँजीबीचको मूल प्रश्न समाप्त गर्दैन । वर्गको अर्थ केवल कसले धेरै पैसा कमाउँछ भन्ने होइन । मानिस उत्पादन प्रक्रियामा कहाँ उभिएको छ? उत्पादनका साधनमाथि उसको अधिकार कति छ ? उसले सिर्जना गरेको मूल्यमा उसको हिस्सा कति छ? यी प्रश्नले वर्गीय सम्बन्ध बुझ्न मद्दत गर्छन् । वर्गसंघर्ष विचार र चेतनाको क्षेत्रमा पनि हुन्छ । सत्ता केवल सरकार वा प्रहरीसँग हुँदैन । सूचना र विचारमाथिको नियन्त्रण पनि शक्ति हो । आज सामाजिक सञ्जाल, डिजिटल प्लेटफर्म र एल्गोरिदमले हामीले के हेर्ने, के पढ्ने र कुन विषयलाई महत्त्व दिने भन्ने कुरामा प्रभाव पार्न सक्छन् । त्यसैले डिजिटल युगको वर्गसंघर्ष कारखानामा मात्र हुँदैन; स्क्रिनभित्र पनि हुन्छ । वर्गीय दृष्टिले समाजका सबै समस्या एउटै कारणले व्याख्या गर्नु पनि सही हुँदैन । जात, रंग, लिंग, भाषा, संस्कृति र सामाजिक बहिष्करणका आफ्नै इतिहास छन् । यी प्रश्नलाई वर्गीय प्रश्नसँग जोडेर बुझ्नुपर्छ, मेटेर होइन । इतिहासको लामो यात्रामा मानिसले एउटै सपना बोकेको देखिन्छ–आफूले बनाएको संसारमा आफू पराया नहुनु । दासले आफ्नो शरीरमाथि अधिकार खोज्यो । किसानले आफ्नो जमिन र श्रममाथि अधिकार खोज्यो । श्रमिकले आफ्नो श्रमको सम्मान खोज्यो । आज डिजिटल श्रमिकले आफ्नो समय, डेटा र सिर्जनाको मूल्यबारे प्रश्न गरिरहेको छ । समय बदलियो । औजार बदलियो । श्रमको रूप बदलियो । तर प्रश्न अझै उही छ–मानिसले बनाएको संसारमा मानिस स्वयं कति स्वतन्त्र छ ? एआईले भविष्य बदल्नेछ । रोबोटले धेरै काम गर्नेछन् । केही रोजगारी हराउन सक्छन्, नयाँ रोजगारी जन्मिन सक्छन् । उत्पादन अझ तीव्र हुन सक्छ । तर प्रविधिले आफैं समानता ल्याउँदैन । यदि प्रविधिले मानिसको काम घटाएर मानिसलाई जीवनका लागि बढी समय दिन्छ भने त्यो मानव सभ्यताको उपलब्धि हुन सक्छ । तर यदि त्यही प्रविधिबाट सिर्जित सम्पत्ति केही हातमा मात्र थुप्रिन्छ र धेरै मानिस आफ्नो श्रमबाट विस्थापित हुन्छन् भने नयाँ प्रविधिले पुरानो असमानतालाई नयाँ रूप दिन सक्छ । त्यसैले भोलिको संसारको सबैभन्दा ठूलो प्रश्न एआई मानिसभन्दा कति बुद्धिमान हुन्छ भन्ने होइन । एआई बुद्धिमान हुँदै जाँदा मानिस कति स्वतन्त्र हुँदै जान्छ ? सायद वर्गसंघर्षको आधुनिक अर्थ यही प्रश्नभित्र लुकेको छ । हिजो प्रश्न थियो—जमिन कसको ? पछि प्रश्न भयो –कारखाना कसको ? आज अर्को प्रश्न थपिएको छ – डेटा कसको ? एल्गोरिदम कसको ?
एआई कसको ? र अन्ततः भविष्य कसको ?
    इतिहासको उत्तर अझ लेखिन बाँकी छ । किनकि इतिहास केवल बितेको समय होइन । इतिहास आज पनि मानिसको पसिनाबाट लेखिँदैछ । कहिले खेतमा । कहिले कारखानामा । कहिले सडकमा । कहिले कम्प्युटरको स्क्रिनमा । अब–कहिलेकाहीँ एउटा अदृश्य एल्गोरिदमभित्र । औजार बदलिएका छन्, तर मानिसको मुक्ति खोज्ने यात्रा रोकिएको छैन । मानिसले संसार बनायो । अब प्रश्न छ – उसले बनाएको संसारले मानिसलाई कस्तो जीवन दिनेछ ? सायद वर्गसंघर्षको सबैभन्दा गहिरो दर्शन यही प्रश्न हो ।