२०४७ सालको नेपाली समाजलाई सम्झिँदा र आज २०८३ सालको नेपाली युवापुस्तालाई हेर्दा हामीले केवल समय परिवर्तन भएको देख्दैनौँ, मानिसको सोच, जीवनप्रतिको दृष्टिकोण र भविष्यप्रतिको अपेक्षामा आएको ठूलो परिवर्तन पनि देख्छौँ । तीन दशकभन्दा बढीको यो यात्रामा नेपाली समाजले धेरै कुरा परिवर्तन गरेको छ । घर, सडक, शिक्षा, प्रविधि र जीवनशैलीसँगै मानिसले आफूलाई र आफ्नो भविष्यलाई हेर्ने दृष्टिकोण पनि निकै फरक भएको छ ।
२०४७ सालतिर नेपाली समाजमा परिवार, समाज, संस्कार र परम्पराको प्रभाव निकै बलियो थियो । मानिसको जीवनका धेरै निर्णय व्यक्तिगत इच्छाभन्दा परिवार र समाजको अपेक्षामा आधारित हुन्थे । विवाह, पढाइ, जागिरदेखि जीवनशैलीसम्म “समाजले के भन्छ ? भन्ने प्रश्न महत्वपूर्ण हुन्थ्यो । आफूलाई मन लागेको कुरा गर्नुभन्दा परिवारको इज्जत, जिम्मेवारी र सामाजिक सम्बन्धलाई प्राथमिकता दिने संस्कार थियो ।
त्यतिबेला जीवन सरल थियो, तर अवसर सीमित थिए । धेरै मानिसको संसार आफ्नो गाउँ, टोल, परिवार र नजिकको समुदायभित्रै सीमित थियो । एकअर्कासँग प्रत्यक्ष भेटघाट, दुःख सुखमा साथ दिने र सामूहिक रूपमा समस्या समाधान गर्ने संस्कार बलियो थियो । मानिससँग धेरै सुविधा थिएनन्, तर अभावसँग संघर्ष गर्ने धैर्य र सन्तुष्टि भने धेरै थियो ।
आज २०८३ सालमा आइपुग्दा विशेषगरी युवापुस्ताको सोचमा ठूलो परिवर्तन आएको छ । अहिलेको युवा आफ्नो जीवनको निर्णय आफैं गर्न चाहन्छ । “समाजले के भन्छ ?” भन्दा “म के गर्न चाहन्छु ?” भन्ने प्रश्न महत्वपूर्ण बन्न थालेको छ । आफ्नो रुचि, क्षमता, करियर, सम्बन्ध र जीवनशैलीका विषयमा आफैं निर्णय गर्ने चाहना बढेको छ ।
प्रविधिले यो परिवर्तनलाई अझ तीव्र बनाएको छ । पहिले संसारको बारेमा जान्न सीमित माध्यम थिए । आज एउटा मोबाइल फोनबाट संसारका विभिन्न देश, मानिस, संस्कृति, शिक्षा, रोजगारी र जीवनशैलीबारे थाहा पाउन सकिन्छ । त्यसैले आजका युवाको सपना पनि गाउँ वा सहरमा मात्र सीमित छैन । नेपालबाहिर गएर पढ्ने, काम गर्ने, व्यवसाय गर्ने वा नयाँ अवसर खोज्ने सोच सामान्य बन्दै गएको छ ।
सफलताको परिभाषा पनि परिवर्तन भएको छ । २०४७ सालमा राम्रो सरकारी जागिर, आफ्नो घर, परिवार र समाजमा सम्मान पाउनु ठूलो सफलता मानिन्थ्यो । आज सफलताको अर्थ त्यतिमा मात्र सीमित छैन । आर्थिक स्वतन्त्रता, आफ्नो रुचिको काम, व्यक्तिगत विकास, राम्रो जीवनशैली, नयाँ अनुभव र विश्वव्यापी अवसर पनि सफलताको हिस्सा बनेका छन् ।
परिवार र सम्बन्धलाई हेर्ने दृष्टिकोणमा पनि परिवर्तन आएको छ । पहिले परिवारको निर्णयलाई सहज रूपमा स्वीकार गर्ने संस्कार बलियो थियो । अहिले युवाहरू सम्बन्धमा समझदारी, समानता, व्यक्तिगत स्वतन्त्रता र आपसी सम्मानलाई बढी महत्व दिन थालेका छन् । विवाह पनि केवल सामाजिक आवश्यकता नभएर दुई व्यक्तिको व्यक्तिगत निर्णय र जीवनको साझेदारीका रूपमा हेर्ने सोच बढ्दै गएको छ ।
महिला र पुरुषको भूमिकाप्रतिको सोचमा पनि ठूलो परिवर्तन आएको छ । पहिले महिलाको भूमिका धेरै हदसम्म घर र परिवारसँग जोडिन्थ्यो । आज महिलाहरू शिक्षा, रोजगारी, व्यवसाय, राजनीति, प्रशासन र विभिन्न पेशामा सक्रिय छन् । महिलाले आफ्नो भविष्य आफैं बनाउनुपर्छ भन्ने सोच समाजमा बलियो हुँदै गएको छ । आजको पुस्तामा आफ्नो अधिकारका बारेमा पनि बढी चेतना छ । पुरानो पुस्ताले जिम्मेवारी र कर्तव्यलाई बढी प्राथमिकता दिएको थियो भने नयाँ पुस्ताले कर्तव्यसँगै आफ्नो अधिकार र स्वतन्त्रताको कुरा पनि गर्छ । अन्याय, विभेद वा गलत व्यवहारलाई चुपचाप सहनुभन्दा त्यसका विरुद्ध आवाज उठाउने साहस बढेको छ ।
तर परिवर्तनसँगै केही चुनौती पनि आएका छन् । सामाजिक सञ्जालले मानिसलाई संसारसँग जोडेको छ, तर त्यही सामाजिक सञ्जालले अरूसँग आफ्नो जीवन तुलना गर्ने बानी पनि बढाएको छ । अरूको सफलता हेरेर आफू असफल भएको महसुस गर्ने, छिटो सफलता पाउन खोज्ने र धैर्य कम हुने समस्या पनि देखिन थालेको छ ।
२०४७ सालको पुस्ताले धेरै कुरा अभावमा सिक्यो । त्यसैले उनीहरूमा धैर्य, बचत, सहनशीलता, त्याग र कठिन परिस्थितिमा पनि अघि बढ्ने क्षमता बलियो थियो । आजको पुस्ताले धेरै सूचना, सुविधा र अवसर पाएको छ । त्यसैले उनीहरूमा आत्मविश्वास, नयाँ कुरा सिक्ने क्षमता, सिर्जनशीलता र परिवर्तनलाई स्वीकार गर्ने साहस बढी देखिन्छ ।
यी दुई पुस्तालाई तुलना गर्दा कुनै एउटा पुस्तालाई राम्रो र अर्को पुस्तालाई कमजोर भन्न मिल्दैन । दुवै पुस्ताले आफ्नो समय र परिस्थितिअनुसार जीवन बिताएका छन् । २०४७ को पुस्ताले अभावमा बाटो बनायो भने २०८३ को पुस्ताले त्यही बाटोमा नयाँ सम्भावना खोजिरहेको छ ।
वास्तवमा पुरानो पुस्तासँग अनुभव छ र नयाँ पुस्तासँग ऊर्जा । पुरानो पुस्तासँग धैर्य, अनुशासन, त्याग र सामाजिक जिम्मेवारीको ज्ञान छ भने नयाँ पुस्तासँग प्रविधि, नयाँ सोच, आत्मविश्वास र विश्वसँग प्रतिस्पर्धा गर्ने क्षमता छ । यी दुवैलाई जोड्न सकियो भने समाज अझ बलियो बन्न सक्छ ।
समय बदलिँदा सोच बदलिनु स्वाभाविक हो । परिवर्तनलाई रोक्नुभन्दा त्यसलाई सही दिशामा प्रयोग गर्नु महत्वपूर्ण हुन्छ । पुरानो सबै गलत र नयाँ सबै सही भन्ने सोच पनि ठीक होइन । पुराना पुस्ताबाट सिक्नुपर्ने धेरै राम्रा मूल्य छन् र नयाँ पुस्ताबाट सिक्नुपर्ने धेरै नयाँ सम्भावना छन् ।
अन्ततः २०४७ देखि २०८३ सम्मको नेपाली समाजको परिवर्तन भनेको केवल पुस्ता परिवर्तन होइन, सोच परिवर्तनको यात्रा हो । एउटा पुस्ताले “समाजका लागि कसरी बाँच्ने ?” भन्ने प्रश्नलाई प्राथमिकता दियो भने अर्को पुस्ताले “आफ्नो जीवनलाई कसरी अर्थपूर्ण बनाउने ?” भन्ने प्रश्नलाई पनि महत्व दिन थालेको छ ।
हामीले पुरानो पुस्ताको अनुभव र नयाँ पुस्ताको सोचबीच दूरी होइन, सम्बन्ध बनाउनुपर्छ । २०४७ को धैर्य, त्याग र जिम्मेवारीलाई २०८३ को ज्ञान, प्रविधि र सिर्जनशीलतासँग जोड्न सकियो भने मात्र नेपालको भविष्य अझ सन्तुलित, समृद्ध र बलियो बन्न सक्छ ।
समय परिवर्तन हुन्छ, पुस्ता परिवर्तन हुन्छ, जीवनशैली परिवर्तन हुन्छ तर असल समाज निर्माण गर्ने चाहना कहिल्यै परिवर्तन हुनु हुँदैन । यही नै सत्य हो, र यही सत्यभित्र जीवनको गहिरो सार निहित छ । सत्यलाई स्वीकार गर्दै, त्यसैलाई आत्मसात् गरेर अघि बढ्नु नै जीवनको वास्तविक अर्थ हो ।
