नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी(माओवादी केन्द्र) र नेकपा (एकीकृत समाजवादी) बीचको एकताको कुरा सार्थक रहेमा प्रचण्डको शिर अब हलुङ्गो हुनेछ । नेपाली राजनीतिको उथलपुथलमा जतिसुकै आलोचना र विश्लेषण गरिए पनि, प्रचण्डमा एक दुर्लभ इमान्दार नेतामा हुनुपर्ने विशेष गुण छ – त्यो हो सहमति र प्रतिबद्धताको पालना, र स्पष्ट समाज निर्देशन गर्ने वैचारिक क्षमता ।

उनले इमान्दारीपूर्वक प्रधानमन्त्री पदबाट राजीनामा दिएका थिए, सहमति अनुसार शेरबहादुर देउवालाई सहर्ष सत्ता हस्तान्तरण गरेका थिए । यसअघि ओली, बाबुराम भट्टराई, माधव नेपाल र झलनाथ खनालका लागि पनि उनले त्यस्तै त्याग देखाएका थिए । प्रचण्ड नहुँदो हो त यिनीहरूको त्यो पद असम्भव प्रायः नै थियो । यसरी हेर्दा, पद र शक्तिको मोहबाट मुक्त भएर इमान्दारिताको मानक बनेका छन् प्रचण्ड नेपाली राजनीतिमा ।

तर, यिनै इमान्दार नेताको काँधमा आजसम्म एक इतिहासको भारी थुप्रिएको थियो । जनयुद्ध सुरु हुँदा बाबुराम भट्टराई, बादल, वैद्यजस्ता हस्तीहरूसँगै थिए । ती सबैको शिरमा १७ हजार मानिसको ज्यान गएको युद्धको सामूहिक दोष थियो । युद्धको लाभ सबैले लिए, वैद्यबाहेक तर त्यो ‘हत्याको भार’ बाट सबैजना चतुरतापूर्वक पन्छिए (वा भनौँ, पन्छिएजस्तो देखिएका छन् ।) त्यो दोषको विशाल बोझ एक्लै प्रचण्डको टाउकोमा खन्याइयो ।

हेग लैजाने अवस्था आउँदा होस् या अन्य कुनै जटिल मोडमा, प्रचण्ड कहिल्यै त्यस जिम्मेवारीबाट पछि हटेनन् । अरू सबैले शिर लुकाउँदा उनी स्वयंले भन्नु प¥यो– ‘ठीक छ, तिनै १७ हजारमध्ये ५ हजारको हत्याको भार मेरो टाउकोमा राखिदिनु ‘यो भन्दै गर्दा उनको कुरा सापेक्षिक थियोस राज्यले बाँकी संख्या स्वीकार्छ भने म पनि नैतिक रूपमा स्वीकार्नेछु । यो उनको मौन स्वीकारोक्ति र ऐतिहासिक इमान्दारिता थियो ।

आज, माधव नेपालले साथ दिँदै गर्दा, प्रचण्डले एउटा युगको अन्त्यको घोषणा गरेझैँ भएको छ । ‘माओवादी’ भन्ने शब्द सदाका लागि बिलाएको छ । उनी अब ‘समाजवादी नेता प्रचण्ड’ का रूपमा उदाएका छन् । चीनमा माओवाद, जसले चीनलाई सामन्ती कृषिप्रधान अवस्थाबाट क्रान्ति गरी आधुनिक राज्यमा परिणत ग¥यो । यसमा शहरी मजदुर भन्दा गरिब किसानहरूलाई क्रान्तिको मुख्य शक्ति मानिन्छ ‘(गाउँबाट सहर घेर्ने’ रणनीति) । नेपाली समाजमा माओवादको सान्दर्भिकता सामन्ती राजतन्त्रको अन्त्य गरी नयाँ जनवादी गणतन्त्र स्थापना गर्ने, उत्पीडित वर्ग, जाति र क्षेत्रको मुक्तिमा सीमित भइसक्यो । विश्वव्यापी रूपमा सोभियत संघको विघटनपछि र चीनले नै माओवादी क्रान्तिकारी मोडेल त्यागेर बजार अर्थतन्त्र अपनाएपछि माओवादको सैद्धान्तिक आधार कमजोर भयो । अधिकांश राष्ट्रहरूले आज उदार लोकतन्त्र र मिश्रित अर्थतन्त्रलाई आत्मसात गरेका छन् । आजको युवा पुस्ताको चासो पुरानो वर्ग संघर्ष वा क्रान्तिभन्दा सुशासन, प्रविधि, रोजगारी र भ्रष्टाचारमुक्त प्रणालीमा छ । माओवादको कठोर वैचारिक ढाँचाले यी नयाँ आवश्यकता र चाहनाहरूलाई सम्बोधन गर्न सक्दैन । चीनमा पनि माओवाद त्यागेर सी चिनफिङको समाजवादी सोच ९ह्ष् व्ष्लउष्लन त्जयगनजत यल क्यअष्बष्किm धष्तज ऋजष्लभकभ ऋजबचबअतभचष्कतष्अक ायच ब ल्भध भ्चब० विकास भइसक्यो ।

मलाई लाग्छ, प्रचण्ड गोन्जालोबाट अदभूत रुपमा प्रभावित थिए । औपचारिक रूपमा ‘माओवादी’ शब्द प्रयोग गर्ने पहिलो नेता पेरुका गोन्जालो नै थिए । जबकि चिनियाँहरुकै लागि पनि ‘माओवाद’ को लाईन कहिल्यै औपचारिक बनेन, उनीहरुले ‘माओवादी विचारधारा’ भनेर नै काम चलाए । सन् १९९० को दशकमा विश्वको चर्चित माओवादी बिद्रोह पेरुभियाली बिद्रोह नै थियो । प्रचण्डलाई लाग्यो (पेरुको सशस्त्र आन्दोलन सफलताको नजिक छ, उनले त्यही बाटो सर्लक्कै समाए । पेरुमा जस्तै प्रचण्डले पनि नेपालमा माओवादी विचारधारालाई ‘माओवाद’ तिर अपग्रेड गरे ।

आफू जिवित छँदै आफ्नै नाममा राजनीतिक सिद्धान्तको ब्राण्ड चलाउन खोज्ने गोन्जालो र प्रचण्ड विश्वकै फरक चरीत्रका कम्युनिस्ट नेता हुन् । गोन्जालोको ‘गोन्जालो विचारधारा’ को अन्धानुकरण नै प्रचण्डको प्रचण्डपथु थियो । गोन्जालोको जेफाचुरा अवधारणा नै प्रचण्डको ‘नेतृत्वको केन्द्रिकरण सिद्धान्त’ हो । जबकि अगाडीका नेताहरु त्यसो गर्दैन थिए । उत्तर कोरियाका किम ईल सुङ्गले आफ्नो सिद्धान्तलाई आफ्नो नामसँग नजोडेर ‘जुछे विचार ’भने । भियतनामका होची मिन्हले आफ्नो सिद्धान्तलाई ‘राष्ट्रिय जनवाद’ भने । मदन भण्डारीले ‘मदन विचारधारा’ भन्ने रहर गरेनन्, ‘जनताको बहुदलीय जनवाद’ भने ।

त्यसैगरी ‘लेनिनवाद’ शब्दको प्रयोग पनि लेनिन आफैंले गरेका होईनन् । कार्लमाक्र्स बारम्बार ‘म माक्र्सवादी होईन’ निरहन्थे । गोन्जालोको नेतृत्वमा भएको बिद्रोहले पेरुमा करीब ७० हजार मान्छे मरे भने, प्रचण्डको नेतृत्वमा नेपालमा भएको सशस्त्र बिद्रोहले करीब १७ हजार जतिले ज्यान गुमाए । उता गोन्जालो पक्राउ परेका कारण पेरुको सशस्त्र बिद्रोह बिस्तारै शिथिल हुन थालेको देखेपछि नै यता प्रचण्डले सशस्त्र बिद्रोहलाई क्रमशः ल्याण्डिङ्ग गियरमा हाले र सम्झौतामा टुङ्ग्याए । यसरी एउटै प्रकृतिको बिद्रोहले गोन्जालोलाई कारावास र प्रचण्डलाई सफल राजनीतिक कोर्समा डोहो¥यायो ।

खैर, यसअघि, भारतका प्रधानमन्त्री मोदीसँग लुम्बिनीमा उनले आफ्नो हृदयको कोमलता प्रकट गर्दै भनेका थिए– ‘म खसी काट्दा पनि डराउने मान्छे’ । त्यसैबेला मोदीले उनलाई ‘अशोक सम्राट’ को सङ्केत गर्दै तुलना गरेका थिए। पछि प्रचण्डले स्वयं आफूलाई बुद्धको मार्ग पछ्याउने बताए ।

आजबाट उनी केवल समाजवादी नेता मात्र रहेनन्, उनले १७ हजारको भार र इतिहासको कटघरामा उभिएको ‘माओवाद’ लाई समेत परिभाषित गरेका छन् । सायद इतिहासका लेखकहरूले अब लेख्दै गर्लान्– यो उनको राजनीतिक यात्राको अन्तिम तर अर्थपूर्ण मोड हो, जहाँ उनले पदको मोह त्यागेर, नयाँ समाजवादी यात्रा प्रारम्भ गर्ने भएका छन् ।

यस वर्षको अर्थशास्त्रको नोबेल पुरस्कार पनि समाजले दिगो वृद्धि प्राप्त गर्न ‘नयाँ विचारका लागि खुला’ हुनुपर्छ भन्ने सोचले नै प्राप्त गरेको छ । यसको अर्थ हो कि संस्था, नीति, संस्कृति र सामाजिक मान्यताहरूले पुरानोलाई विघटन गर्न, नयाँ प्रयोगहरूलाई प्रोत्साहन गर्न र पुरानो प्रविधिलाई नयाँले प्रतिस्थापन गर्न दिने वातावरण बनाउनुपर्छ । रचनात्मक विनाश ९ऋचभबतष्खभ म्भकतचगअतष्यल० को मार्गबाट ‘नयाँ नेपाल’ को निर्माण निश्चय नै सम्भव छ, किनकि वृद्धि भनेको केवल पूँजी र श्रम जोड्नु मात्र होइन, बरु विचार, संस्था र प्रविधिको सकारात्मक विघटन पनी हो ।

अबको सैद्धान्तिक रणनीति, ‘नेपाली माटो सुहाउँदो,’ ‘नेपाली समाजलाई र्डोयाउन सक्ने’,‘ नेपाली स्वादको समाजवादी यात्रा’ हुनुपर्छ । दुवै कम्युनिस्ट नेताहरू (प्रचण्ड र माकुने) ले यो यात्राको गोरेटो कोरेर छोड्न सकून्,

लेखक शाङ्घाई (चीन)को उत्तरी भूभाग (सुहुई जिल्ला) बसोबास गर्छन् ।