विदुर महाभारत कथाका एक मुख्य पात्र हुन। उनी कुरु वंशका अर्थात हस्तिनापुर राज्यकाप्रधानमन्त्री थिए र पाण्डव र कौरवका काकाथिए । विदुर ऋषि व्यासका छोरा थिए । उनीदासीपुत्रका रुपमा चिनिन्छन् । विदुरपाण्डवका सल्लाहकार थिए र दुर्योधनलषडयन्त्र गरे क ो कारण धे र ै पटकपाण्डवहरुलाई मृत्युबाट बचाएका थिए ।विदुरले हस्तिनापुर दरबारमा द्रौपदीकाचीरहरण गर्दा त्यो अपमानको विरोध गरे ।कुरुक्षेत्र युद्धको क्रममा विदुर धर्म रपाण्डवको पक्षमा थिए । महाभारतमाश्रीकृष्णका अनुसार विदुरलाई यम (धर्म) काअवतार मानिन्थ्यो । कृष्णले विदुरको ज्ञान रजनताको हितका लागि समर्पणको सम्मानगर्थे । जब श्रीकृष्ण पाण्डवहरूको शान्तिवार्ताका लागि हस्तिनापुर आएका थिए, उनीहस्तिनापुर दरवारमा नबसी विदुरको घरमाबास बसेका थिए । विदुरको घरमा राम्ररीहेरचाह हुनेछ भनेर कृष्णलाई थाहा थियो ।कु रु क्षे त्र यु द्ध को विरो ध मा विदु र ल”प्रधानमन्त्रीको पदबाट राजीनामा गरे । विदुरआफ्नो सौतेनी दाइ धृतराष्ट्र र भाउजु गान्धारीर कुन्तीको साथ बुढेसकालमा जंगलमागएका थिए । आफ्नो मृत्यु हुनुभन्दा अघिउनले युधिष्ठिरलाई आफ्नो शक्ति दिएकाखथिए ।धर्मको मार्ग अनुसरण गर्नेहरूमा विदुर नीतिउत्तम मानिन्छ । विदुर सत्य, बुद्धि, साहस,ज्ञान, निष्पक्ष न्याय र धर्मको मानिस भनेरचिनिन्छन। उनि महाकाव्य महाभारतमा एकपवित्र मानिस मानिन्छ । विदुर जो धर्मराज वायमको अवतार थिए उनले आफ्नो सम्पूणजीवन धर्म मार्गमा बिताए । उनलपाण्डवहरूलाई जोगाए र उनीहरूलाई राम्ररीसल्लाह दिए र उनीहरूलाई धर्मको मागअनुसरण गर्न लगाए । उनी एक महान व्यक्तिथिए र सबैलाई आदर गर्थे । सबैले जानाविदुर नीति ।विदुर नीति अर्थात बुद्धिमान नीतिमहात्मा विदुरलाई महान् व्यक्तिहरूले राम्ररीचिन्छन् । विदुरले राजाको जिम्मेवारी सम्बन्धीनीतिगत नीतिलाई व्याख्या गरेका थिए र हिन्दधर्मशास्त्रमा जीवनको अभ्यास गनेविषयहरूलाई व्याख्या गरेका थिए । उनकाविदुर–नीति वास्तवमा धृतराष्ट्र, हस्तिनापुरकामहाराजा, महाभारत युद्ध अघि युद्धकानतिजासँग सम्बन्धित चिन्तासँगको उनकासंवाद हो । विदुरलाई थाहा थियो, युद्धविनाशकारी हुनेछ । महाराज धृतराष्ट्रलआफ्नो छोरा (दुर्योधन) मोहमा समस्याकासरल समाधान पाउन सकेनन । ऊअनिर्णयको अवस्थामा थिए । दुर्योधन आफ्नाअभिमानले दृढ अडिगमा थिए। दुर्योधनकाअवरोध विदुरको सोचाइ विरुद्ध थियो । खेलपांण्डवहरुका शर्त अनुसार बाह्र बर्षकानिर्वासन र अज्ञात कालको एक वर्ष पूराभएपछि जब राज्यले फर्कने भन्यो,धृतराष्ट्रका पाण्डवहरुका दुतहरु असहाय रछोराको मोहबाट पीडित दुर्योधनको दृढअडानको अगाडि युद्ध बारेमा कुनै ठोसजवाफ दिन सकेनन् ।।।।महाभारत’ विदुरको कथाका महत्वपूणपात्रहरूले कौरव वंशको गाथामा आफ्नाविशेष स्थान राख्छन् । र विदुर नीति जीवनयुद्ध को एक नीति को रूपमा मात्र जीवन प्रेम रजीवन व्यवहार को एक नीति को रूप माआफ्नो विशेष स्थान हो । राज्य कानून,व्यवहार र दिशानिर्देश सिद्धान्तहरु जहाचाणक्य नीति उल्लेख गरिएको छ त्यहाविस्तृत रुपमा वाक्य प्रस्ताव गर्ने नीतिहरुमासट्टा(असत र विदुर) नीतिको स्पष्ट निर्देशनविचार विमर्शको हिसाबले विशेष महत्वको छ। एक व्यक्ति अनन्त व्यक्तिगत, केन्द्रित, रस्वार्थी हुन्छ व्यक्तिगत आशाहरू संग जोडेर,जबकि उनी व्यक्तिगत अपेक्षाहरूको क्षेत्रबाटबाहिर निस्किन्छ, धेरैलाई एक साथ तोड्छ,सत्यको चिन्तन गर्दछ, सामूहिक अर्थमा किसमाज केन्द्रीय वा बहु–केन्द्रित छ ।पाण्डवहरूको सभामा संजयको भनाइसुनेपछि कृष्णले आफ्नो धार्मिक विवेकलाइयति विवेकपूर्ण ढंगले भने ( “सन्धि वा युद्धकानिर्णय युधिष्ठिरको हातमा छैन, महाराजाधृतराष्ट्रको निर्णय विषय हो ।” उसले यसलाइपरामर्श वा चुनौतीको रूपमा लिन सक्छ ।हाम्रो चाहिँ परामर्श भनेको चुनौती होईन ।युद्ध सन्देशका बारे धृतराष्ट्र रिसाउँदपाण्डवहरुलाई भने क ा थिए“सं ज यलतिनीहरूलाई स्पष्टसँग केही भनेन”। उनकाचिन्ताको विषय युधिष्ठिरको निर्णय थियो।वास्तवमा, धृतराष्ट्र पुत्रमोहमा अनिश्चिततालघेरिएको थिए। यो युधिष्ठिरबाट संजयले कखबर ल्याए भनेर भन्न गाह्रो थियो ।महाविनाशको शिलान्यास गर्नु अघिधृतराष्ट्रले विदुरलाई बोलाएर परामर्श लिए, रविदुरले महाराज धृतराष्ट्रको उनकादायित्वबारे सचेत गराउने भूमिकाको उल्लेखनै महर्षि वेदवाश महाभारतले लेखेका एकमात्र नीतिगत प्रचार थिए । त्यो सिद्धान्तलाइ।।।विदुर नीति’ भनेर वर्णन गरिएको छ ।